Бірінші. Өзіңіздің процестік мәртебеңізді біліңіз.
Екінші. Құқықтарыңызды түсіндіріп беруді талап етіңіз.
Үшінші. Қылмыстық іске қатысыңыз болуы мүмкін болса, адвокатпен кеңесіңіз.
Төртінші. Білмейтін нәрсені ойдан шығармаңыз.
Бесінші. Есіңізде жоқ нәрсені «есімде» деп айтпаңыз.
Алтыншы. Өтірік айтпаңыз.
Жетінші. Хаттаманы оқымай қол қоймаңыз.
Сегізінші. Қарсылығыңызды хаттамаға енгізуге тырысыңыз.
Тоғызыншы. Құқық бұзылған жағдайда адвокат арқылы шағым жасаңыз.
Оныншы. Эмоциямен емес, фактімен әрекет етіңіз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қылмыстық процесте өз құқығын білу — заңды бұзудан қорғанудың ең алғашқы және маңызды жолдарының бірі.
Азамат тергеушімен сөйлескен кезде өзін әлсіз сезінбеуі керек.
Тергеуші — заңда белгіленген өкілеттігі бар мемлекеттік қызметші, ал азамат — заңмен қорғалатын процестің қатысушысы.
Сондықтан азаматтың негізгі ұстанымы мынадай болуы тиіс:
Мен тергеуге кедергі келтірмеймін. Бірақ заңда белгіленген құқықтарымды толық пайдаланамын. Мен шындықты айтамын.
Білмейтін нәрсені ойдан шығармаймын. Құжаттарды оқымай қол қоймаймын. Қажет болған жағдайда адвокатпен кеңесемін.
Бұл ұстаным азаматты тергеуден қашуға емес, заң шеңберінде дұрыс қатысуға үйретеді.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексі азаматтың құқықтарын қорғауға арналған көптеген нақты тетіктерді белгілейді: күдіктінің құқықтары, қорғаушының қатысуы, жауап алу тәртібі, дәлелдемелердің жол берімділігі, шағым жасау, тергеу судьясының бақылауы және басқа да процестік кепілдіктер. (Әділет заңы) ҚОСЫМША 1.
ТЕРГЕУГЕ
БАРАР
АЛДЫНДА
АЗАМАТТЫҢ ЖАДЫНАМАСЫ
Тергеуге барамын:
Қандай мәртебемен шақырылғанымды білемін.
Шақырған органды білемін.
Қай уақытта және қай жерде бару керектігін білемін.
Қажет болса адвокатпен алдын ала сөйлестім.
Жеке куәлігімді алдым.
Іске қатысты заңды түрде сақталған құжаттарым бар.
Эмоцияға берілмеуге дайынмын.
Жауап алу кезінде:
Сұрақты толық түсіндім.
Нақты білетініме ғана жауап беремін.
Болжам жасамаймын.
Есімде жоқ болса, «есімде жоқ» деймін.
Білмесем, «білмеймін» деймін.
Өзім көрмесем, «өз көзіммен көрген жоқпын» деймін.
Қажет болса адвокатпен кеңесемін.
Жауап алғаннан кейін:
Хаттаманы толық оқимын.
Қателерді тексеремін.
Қарсылығымды жаздырамын.
Ескертулер енгізілгенін тексеремін.
Содан кейін ғана қол қоямын.
ҚОСЫМША 2. ҚҰҚЫҚ БҰЗЫЛҒАН ЖАҒДАЙДА ӘРЕКЕТ
ЕТУ АЛГОРИТМІ
- Оқиғаны есте сақтаңыз.
Күні, уақыты, орны, қатысқан адамдар.
- Құжаттарды сақтаңыз.
Хаттамалар мен қаулыларды жоғалтпаңыз.
- Адвокатқа хабарлаңыз.
Оқиғаны толық түсіндіріңіз.
- Қарсылықты жазбаша тіркеңіз.
Мүмкін болған жағдайда хаттамаға енгізіңіз.
- Шағым берудің тиісті тәртібін таңдаңыз.
Прокурорға, жоғары тұрған органға немесе сотқа — нақты процестік жағдайға қарай.
- Мерзімді өткізіп алмаңыз.
Шағым жасау мерзімдері нақты жағдайға байланысты ерекшеленуі мүмкін.
ҚОСЫМША
3.
АЗАМАТТЫҢ
ҚЫСҚА
«ҚҰҚЫҚТЫҚ
КАРТАСЫ»
Мені шақырды → Мәртебемді сұраймын.
Мені күдікті ретінде қарастырып отыр → Қорғаушы мәселесін шешемін.
Мені ұстап алды → Ұстау негізін, уақытын және құқықтарымды нақтылаймын.
Менен жауап алмақ → Асықпаймын, құқықтарымды пайдаланамын.
Сұрақты түсінбедім → Нақтылауды сұраймын.
Білмеймін → «Білмеймін» деймін.
Есімде жоқ → «Есімде жоқ» деймін.
Мен оны көрген жоқпын → «Өз көзіммен көрген жоқпын» деймін.
Хаттама дұрыс емес → Ескерту енгізуді талап етемін.
Қысым жасалды → Адвокатқа хабарлаймын және тиісті шағым жасау мәселесін көтеремін.
Құқығым бұзылды → Процестік шағым жасау мүмкіндігін пайдаланамын.
ЗАҢНАМАЛЫҚ НЕГІЗ
Осы кітапты пайдаланған кезде азамат ең алдымен Қазақстан Республикасының:
- Конституциясына;
- Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне;
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының қылмыстық-процестік мәселелер жөніндегі нормативтік қаулыларына;
- нақты істің санатына қолданылатын өзге де нормативтік құқықтық актілерге сүйенуі қажет.
Қылмыстық-процестік кодекстің ресми әрі жаңартылған мәтінін Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің ресми ақпараттық жүйесінен тексеру қажет. ҚПК-нің қазіргі нұсқасында 2026 жылғы өзгерістер де көрсетілген.