Әкімшілік іс бойынша өз құқығын қорғау үшін азамат ең алдымен өзінің қандай құқықтары бар екенін білуі керек.
Қазақстан Республикасының ӘҚБтК-нің 744-бабы осыған байланысты негізгі құқықтарды бекітеді.
3.1. Іс материалдарымен танысу құқығы Азамат: «Іс бойынша қандай материалдар бар?» деп сұрай алады және заңда көзделген тәртіппен олармен танысуға құқылы.
Бұл өте маңызды.
Себебі азаматқа:
«Сіз жол ережесін бұздыңыз» деген сөздің өзі жеткіліксіз болуы мүмкін.
Азамат қандай дәлелдер бар екенін білуге мүдделі.
Мысалы:
- бейнежазба;
- фотосурет;
- куәгер түсініктемесі;
- техникалық құралдың деректері;
- басқа құжаттар.
3.2. Түсініктеме беру құқығы Азамат өз позициясын айтуға құқылы.
Ол:«Мен түсініктеме бергім келеді» деп айтуы мүмкін.
Түсініктемені ауызша ғана емес, қажетті жағдайда жазбаша түрде де бекіту маңызды.
Өйткені кейін азаматтың алғашқы түсініктемесі істің мән-жайын бағалау кезінде маңызды болуы мүмкін.
3.3. Дәлелдеме ұсыну құқығы Егер азаматта өзінің позициясын растайтын материалдар болса, оларды ұсынуға құқылы.
Мысалы:
Бейнерегистратор.
Көліктің видеорегистраторы оқиғаның нақты сәтін көрсетуі мүмкін.
Телефондағы бейне.
Егер заңды түрде алынған және іске қатысы бар материал болса, оны сақтап қойған жөн. Фото.
Жол белгісінің орналасуы, жол жағдайы, таңбалар немесе басқа мән-жайлар фото арқылы көрсетілуі мүмкін.
Куәгер.
Оқиғаны көрген адамның мәліметтері маңызды болуы мүмкін.
3.4. Өтінішхат беру құқығы Бұл құқықты азаматтар жиі ұмытады.
Мысалы, азамат:
«Іс бойынша бейнежазбаны сұратуды өтінемін». немесе:
«Оқиға орнындағы бейнебақылау камерасының жазбасын іс материалдарына қосуды сұраймын». деп өтінішхат бере алады.
Тағы бір мысал:
«Куәгерді іс бойынша жауап алуға шақыруды сұраймын».
Өтінішхат
- азаматтың іс жүргізу барысында өзінің позициясын ресми түрде білдіру құралдарының бірі.
3.5. Қорғаушының көмегін пайдалану құқығы Әкімшілік іс күрделі болса, азамат кәсіби заң көмегіне жүгіну мүмкіндігін қарастыруы керек.
ӘҚБтК әкімшілік іс жүргізуге қатысушы адамның қорғаушының заң көмегін пайдалану құқығын көздейді.
Әсіресе:
- көлік жүргізу құқығынан айырылу қаупі болса;
- айыппұл мөлшері елеулі болса;
- бірнеше құқық бұзушылық тағылса;
- полиция қызметкерінің әрекетіне дау болса;
- азамат өзіне тағылған бапты түсінбесе;
- іс сотта қаралуы мүмкін болса заңгерден немесе адвокаттан кеңес алу орынды.
3.6. Ана тілінде сөйлеу және аудармашы пайдалану Адам іс жүргізілетін тілді жеткілікті білмесе, оның құқықтарын толық пайдалану қиындайды.
Сондықтан ӘҚБтК іс бойынша ана тілінде немесе өзі білетін тілде сөйлеу мүмкіндігін, ал іс жүргізу тілін білмеген жағдайда аудармашы қызметтерін пайдалану құқығын көздейді.
Бұл — формалды ғана құқық емес.
Адам өзіне не тағылып отырғанын түсінбесе, өзінің қорғану позициясын да толық білдіре алмайды.
Сондықтан:
«Мен бұл тілде істің мәнін толық түсінбеймін. Маған аудармашы қажет» деп айтуға болады.
3.7. Шағым жасау құқығы Егер азамат әкімшілік хаттаманы жасау кезінде заң бұзылды деп есептесе немесе іс бойынша қабылданған шешіммен келіспесе, заңда белгіленген тәртіппен шағым жасау мүмкіндігі бар.
ӘҚБтК-нің негізгі қағидаттарының бірі
- процестік шешімдерге дау айту және процестік әрекеттерге шағым жасау еркіндігі.
Сондықтан:
«Хаттама жасалды, енді ештеңе істей алмаймын» деген түсінік дұрыс емес.
Керісінше, хаттама жасалғаннан кейін азамат өзінің құқықтарын қорғаудың келесі кезеңіне көшеді.
АЗАМАТҚА АРНАЛҒАН ҚЫСҚА ЖАДЫНАМА
Полиция қызметкері сізге әкімшілік хаттама жасай бастаса:
- Сабыр сақтаңыз.
- Қандай құқық бұзушылық тағылғанын сұраңыз.
- ӘҚБтК-нің нақты бабын анықтаңыз.
- Хаттаманы толық оқыңыз.
- Қате мәліметтерді көрсетіңіз.
- Өз түсініктемеңізді жазыңыз.
- Дәлелдемелеріңізді көрсетіңіз.
- Қажет болса, өтінішхат беріңіз.
- Қорғаушының көмегін пайдаланыңыз.
- Хаттаманың көшірмесін сақтаңыз.
Ең бастысы:
Құжатты оқымай қол қоймаңыз.
Келіспесеңіз, өз қарсылығыңызды жазбаша көрсетіңіз.
Жалған мәлімет бермеңіз.
Полиция қызметкерінің заңды талабына бағынумен қатар, өзіңіздің заңды құқықтарыңызды пайдаланыңыз.
КЕЛЕСІ БӨЛІМ
Кітаптың келесі тарауларында ең практикалық мәселелер қарастырылады:
4-тарау — «Хаттаманы қалай тексеру керек: 20 тармақ бойынша тексеру парағы» 5-тарау — «Хаттамаға не жазу керек? Дайын түсініктеме үлгілері» 6-тарау — «Полиция қызметкерінің заңсыз әрекетіне қалай шағымдануға болады?» 7-тарау — «Сотқа шағым беру: қадам-қадамымен» 8-тарау — «Фото, видео, видеорегистратор және куәгерлерді дәлел ретінде пайдалану» 9-тарау — «Нақты өмірдегі 20 жағдай: жүргізуші не істеуі керек?» 10-тарау — «Азаматқа арналған дайын өтінішхаттар мен шағымдардың үлгілері» ӘКІМШІЛІК ХАТТАМАНЫ 20 ТАРМАҚ БОЙЫНША ТЕКСЕРУ Әкімшілік хаттама — жай ғана қол қойылатын қағаз емес.
Ол кейін әкімшілік іс бойынша маңызды құжаттардың бірі болуы мүмкін. Сондықтан азамат хаттаманы асықпай оқып, өзіне қатысты мәліметтердің дұрыстығын тексеруі қажет.
- Аты-жөніңіз дұрыс жазылған ба?
Тегіңіз, атыңыз, әкеңіздің аты және басқа жеке деректеріңіз дұрыс көрсетілгенін тексеріңіз.
Қате болса, оны бірден көрсетіңіз.
Мысалы:
«Хаттамада менің аты-жөнім қате көрсетілген. Дұрыс нұсқасын енгізуді сұраймын.»
- Жеке мәліметтеріңіз дұрыс па?
Жеке сәйкестендіру және басқа да қажетті деректер қате көрсетілмегеніне көз жеткізіңіз.
- Оқиғаның күні дұрыс па?
Хаттамада көрсетілген күн нақты оқиға болған күнмен сәйкес келе ме?
- Оқиғаның уақыты дұрыс па?
Мысалы, хаттамада 18:30 деп көрсетілген, ал азаматтың видеорегистраторында 17:45 көрсетілуі мүмкін.
Мұндай айырмашылық маңызды болуы ықтимал.
- Оқиға орны дұрыс көрсетілген бе?
Көше атауы, елді мекен, жол учаскесі және басқа маңызды мәліметтерді тексеріңіз.
- Сізге нақты қандай әрекет тағылып отыр?
«Жол ережесін бұзды» деген жалпы сөздің орнына қандай нақты әрекет жасалды деп көрсетілгенін қараңыз.
- ӘҚБтК-нің қай бабы көрсетілген?
Баптың нөмірін ғана емес, қажет болса оның бөлігін де тексеріңіз.
Өйткені бір баптың бірнеше бөлігі болуы мүмкін және олардың құқықтық салдары әртүрлі болуы ықтимал.
- Оқиғаның сипаттамасы нақты ма?
Хаттамада сіздің нақты не істегеніңіз жазылған ба?
Егер азамат сипаттамамен келіспесе, өз қарсылығын көрсетуі керек.
- Сіздің түсініктемеңіз жазылды ма?
Егер қызметкер сіздің сөзіңізді толық жазбаса:
«Менің түсініктемем толық көрсетілген жоқ» деп ескерту енгізіңіз.
- Сіздің қарсылығыңыз енгізілді ме?
Егер сіз құқық бұзушылықпен келіспесеңіз, бұл туралы жазбаша көрсетуге тырысыңыз
- Дәлелдемелер көрсетілген бе?
Іс бойынша қандай дәлелдер бар екенін анықтаңыз:
- фото;
- бейне;
- техникалық құрал деректері;
- куәгерлер;
- басқа құжаттар.
- Куәгерлер туралы мәлімет бар ма?
Егер оқиғаға куә болған адамдар болса, олардың мәліметтерін іс бойынша тиісті түрде көрсету мәселесін көтеріңіз.
- Сіз ұсынған дәлелдер тіркелді ме?
Мысалы, сіз видеоны немесе фотосуретті көрсетсеңіз:
«Мен ұсынған бейнематериалды іс материалдарына қосуды сұраймын» деп жазбаша өтініш білдіруге болады.
- Құқықтарыңыз түсіндірілді ме?
Азаматқа әкімшілік іс бойынша оның құқықтары мен міндеттері түсіндірілуі тиіс.
Түсіндірілмесе:
«Маған әкімшілік іс бойынша құқықтарым толық түсіндірілген жоқ» деген ескертуді енгізу мәселесін қарастыруға болады.
- Тіл мәселесі
Егер азамат іс жүргізіліп жатқан тілді толық түсінбесе, бұл туралы бірден айтуы керек.
Мысалы:
«Іс жүргізу тілін толық түсінбеймін. Аудармашының көмегін қажет етемін.»
- Қорғаушы қажет пе?
Егер азамат істің құқықтық салдарын түсінбесе немесе іс күрделі болса:
«Қорғаушының көмегін пайдаланғым келеді» деп мәлімдей алады.
- Өтінішхат бергіңіз келе ме?
Мысалы:
- бейнежазбаны сұрату;
- куәгерді шақыру;
- қосымша дәлелдемені тіркеу;
- сараптама жүргізу мәселесі.
Қажет болса, мұны жазбаша түрде жасаған жөн.
- Хаттамада бос орындар бар ма?
Құжаттағы бос немесе толтырылмаған маңызды бөліктерге назар аударыңыз.
Бос жерлер кейін даулы жағдайға себеп болмауы үшін құжаттың дұрыс рәсімделуін талап ету қажет.
- Хаттаманы толық оқыдыңыз ба?
Ең қарапайым, бірақ ең маңызды ереже:
Құжатты оқымай қол қоймаңыз.
- Көшірмесін алдыңыз ба?
Хаттаманың көшірмесін немесе электрондық нұсқасын сақтаңыз.
Бұл кейін шағым, өтінішхат немесе сотқа жүгіну қажет болған жағдайда өте маңызды болуы мүмкін.
ХАТТАМАНЫ ТЕКСЕРУДІҢ ҚЫСҚА ПАРАҒЫ
Азамат телефонға мына тізімді сақтап қоюына болады:
☐ Аты-жөнім дұрыс ☐ Күні дұрыс ☐ Уақыты дұрыс ☐ Оқиға орны дұрыс ☐ Құқық бұзушылық нақты сипатталған ☐ ӘҚБтК бабы дұрыс көрсетілген ☐ Түсініктемем енгізілген ☐ Қарсылығым енгізілген ☐ Дәлелдерім көрсетілген ☐ Куәгерлер туралы мәлімет бар ☐ Құқықтарым түсіндірілді ☐ Тіл мәселесі шешілді ☐ Қорғаушы мәселесі қаралды ☐ Өтінішхатым тіркелді ☐ Хаттаманың көшірмесін алдым